หิริ-โอตตัปปะ

หิริ-โอตตัปปะ เป็นธรรม ๒ ประการที่พระพุทธองค์ทรงเรียกว่า โลกบาลธรรม — ธรรมที่คุ้มครองโลก เพราะถ้าไม่มี ๒ ตัวนี้ มนุษย์จะอยู่กันเหมือนสัตว์ ไม่มีกฎกติกาทางใจ

๒ ธรรมคุ้มครองโลก

๑. หิริ — ความละอายต่อบาป

ความรู้สึกละอาย จากภายในใจ เมื่อจะทำชั่ว

• เกิดจากการเคารพตนเอง — "เราเป็นคนแบบนี้ไม่ได้"
• เกิดจากความเคารพในวงศ์ตระกูล — "พ่อแม่สอนมาอย่างนี้"
• เกิดจากความเคารพในความเป็นมนุษย์ — "การกระทำเช่นนี้ต่ำกว่ามนุษย์ควรทำ"

ตัวอย่าง: เห็นเงินตกแล้วไม่หยิบเก็บเป็นของตน เพราะ "เรารู้ว่ามันไม่ใช่ของเรา"

๒. โอตตัปปะ — ความเกรงกลัวต่อบาป

ความรู้สึกกลัว ผลที่จะตามมา

• กลัวคนรอบข้างเห็น — เสียชื่อเสียง
• กลัวกฎหมาย — ผลในชาตินี้
• กลัวกฎแห่งกรรม — ผลในชาติหน้า
• กลัวเป็นแบบอย่างเลวให้ลูกหลาน

ตัวอย่าง: ไม่หยิบเงินตก เพราะ "ถ้าใครเห็นจะคิดยังไง" หรือ "วิบากกรรม"

ความแตกต่างที่สำคัญ

มิติ	หิริ	โอตตัปปะ
มาจาก	จากภายใน (ใจตน)	จากภายนอก (ผลที่จะเกิด)
ฐาน	เคารพในศักดิ์ศรี	กลัวผลของกรรม
อุปมา	ดอกไม้สวยที่ไม่อยากแปดเปื้อน	สัตว์ที่กลัวไฟ

คุณค่าของธรรม ๒ นี้

โดยปัจเจกบุคคล

• เป็นรากฐานของ ศีล — ผู้ไม่มีหิริ-โอตตัปปะ ไม่มีศีล
• เป็นเกราะป้องกัน อกุศลกรรม — ในจังหวะที่กิเลสจะนำไป
• เป็นพื้นฐานของ ความเป็นสุภาพชน — civilized person

โดยสังคม

• เป็นกฎทางใจที่อยู่เหนือกฎหมาย
• ที่ใดมีคนมีหิริ-โอตตัปปะมาก ที่นั่นปลอดภัย
• ที่ใดขาด — มนุษย์อยู่กันเหมือนสัตว์ ต้องบังคับด้วยกฎอย่างเดียว

อุปมา

พระพุทธองค์ทรงอุปมาว่า ในโลกใบนี้

• ถ้ามีแต่ อรัตติ (ความริมร้าง) — โลกจะป่าเถื่อน
• หิริ-โอตตัปปะคือ ม่านที่ปกป้องโลก ไม่ให้ตกไปสู่ความล่มสลาย

ตรงข้าม — อหิริก-อโนตตัปปะ

อหิริก	อโนตตัปปะ
ไม่ละอาย	ไม่เกรงกลัว
ทำชั่วได้แบบไม่รู้สึกผิด	ทำชั่วได้แบบไม่กลัวผล

คนที่มีทั้ง ๒ ตัวนี้ — เรียก "คนกินไม่อิ่ม กลืนไม่ลง" ในแง่ของคุณธรรม — ทำชั่วได้ทุกอย่างโดยไม่สะดุ้ง

การฝึก

ฝึกหิริ

• ระลึกถึง "ความเป็นเรา" ที่ดี
• ระลึกถึงพ่อแม่ ครู ผู้สอน
• รักษาภาพลักษณ์ของตนเองในใจตน

ฝึกโอตตัปปะ

• ระลึกถึงกฎหมายและสังคม
• ระลึกถึงกฎแห่งกรรม
• ระลึกว่าโลกหน้ามีจริง (ตามที่พระพุทธองค์ตรัส)

เมื่อจะทำสิ่งใด

ถามตน ๒ คำถาม

1. "เราจะรู้สึกอย่างไรกับตนเอง" (หิริ)
2. "ถ้าผู้อื่นรู้ จะคิดอย่างไร" + "ผลจะเป็นอย่างไร" (โอตตัปปะ)

ความสัมพันธ์กับธรรมอื่น

• เป็นองค์ ๒ ใน เจตสิกฝ่ายดี (โสภณเจตสิก)
• เป็นปัจจัยให้เกิด สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ (มรรค ๓ ตัวที่เกี่ยวกับศีล)
• เป็นรากของ มงคล ๓๘ ข้อ "เว้นจากบาป"

หิริ-โอตตัปปะ เปรียบดังเทือกเขา ที่ป้องกันน้ำหลากของอกุศล ไม่ให้ท่วมจิตใจของผู้ปฏิบัติ