ภพภูมิ ๓๑

สัตตาวาสสูตร อังคุตตรนิกาย นวกนิบาต เล่มที่ ๒๓
ภพภูมิสังสารวัฏกรรม-วิบากจักรวาลหลักธรรมหลัก

ภพภูมิ ๓๑ คือที่อยู่ของสรรพสัตว์ในสังสารวัฏตามหลักพระพุทธศาสนา แบ่งเป็น ๓ ขั้นหลัก

  • กามภูมิ ๑๑ — สัตว์ที่ยังติดในกาม
  • รูปภูมิ ๑๖ — พรหมที่มีรูป (ฌาน)
  • อรูปภูมิ ๔ — พรหมที่ไม่มีรูป (อรูปฌาน)

ทุกภพภูมิเกิดจาก กรรม ของสัตว์เอง — ไม่มีพระเจ้าจัดสรร

กามภูมิ ๑๑

อบายภูมิ ๔ (ทุคคติ)

#ภูมิลักษณะ
๑นรกความทุกข์ทรมาน ผลของอกุศลกรรมหนัก
๒เปรตความหิวกระหายไม่ดับ ผลของโลภและตระหนี่
๓อสุรกายกึ่งเทวดาที่ตกต่ำ ขัดแย้งอยู่เสมอ
๔สัตว์เดรัจฉานสัตว์ที่ใช้ปัญญาไม่ได้เต็มที่

สุคติ ๗

#ภูมิลักษณะ
๕มนุษย์โลกของเรา — โอกาสปฏิบัติธรรมสูงสุด
๖จาตุมหาราชิกาสวรรค์ชั้น ๑
๗ดาวดึงส์สวรรค์ชั้น ๒ — ที่อยู่ของพระอินทร์
๘ยามาสวรรค์ชั้น ๓
๙ดุสิตสวรรค์ชั้น ๔ — ที่บ่มพระโพธิสัตว์
๑๐นิมมานรดีสวรรค์ชั้น ๕
๑๑ปรนิมมิตวสวัตตีสวรรค์ชั้น ๖ — ที่อยู่ของมาร

รูปภูมิ ๑๖ (รูปพรหม)

เกิดจากฌาน ๔ ระดับ จัดเป็น ๑๖ ชั้นย่อย

ปฐมฌานภูมิ ๓

  • ปาริสัชชา, ปุโรหิต, มหาพรหมา

ทุติยฌานภูมิ ๓

  • ปริตตาภา, อัปปมาณาภา, อาภัสรา

ตติยฌานภูมิ ๓

  • ปริตตสุภา, อัปปมาณสุภา, สุภกิณหา

จตุตถฌานภูมิ ๗

  • เวหัปผลา, อสัญญสัตตา (สัตว์ไม่มีสัญญา)
  • สุทธาวาส ๕ — ภูมิของพระอนาคามี
    • อวิหา, อตัปปา, สุทัสสา, สุทัสสี, อกนิฏฐา

อรูปภูมิ ๔ (อรูปพรหม)

เกิดจากอรูปฌาน — มีแต่จิต ไม่มีรูปกาย

#ภูมิจากอรูปฌาน
๒๘อากาสานัญจายตนฌานที่ ๑
๒๙วิญญาณัญจายตนฌานที่ ๒
๓๐อากิญจัญญายตนฌานที่ ๓
๓๑เนวสัญญานาสัญญายตนฌานที่ ๔

เหตุที่ไปแต่ละภูมิ

ภูมิเหตุ
อบายภูมิอกุศลกรรม ๑๐ — กาย-วาจา-ใจที่ทำร้าย
มนุษย์กุศลกรรมพื้นฐาน + ศีล ๕
สวรรค์บุญทาน-ศีล-ภาวนา
รูปพรหมฌาน ๔ ระดับใดระดับหนึ่ง
อรูปพรหมอรูปฌาน
นิพพานดับตัณหา — พ้นจาก ๓๑ ภูมิ ไม่กลับมาเกิด

ความสำคัญของชาติมนุษย์

พระพุทธองค์เปรียบว่า การได้เกิดเป็นมนุษย์ ยากเหมือนเต่าตาบอดในมหาสมุทร โผล่หัวมาเจอบ่วงไม้ที่ลอยกลางทะเล ครั้งเดียวต่อ ๑๐๐ ปี

เหตุที่ภูมิมนุษย์ดีที่สุดสำหรับปฏิบัติธรรม:

  • อบายภูมิ — ทุกข์เกินกว่าจะปฏิบัติ
  • สวรรค์/พรหม — สุขเกินกว่าจะเห็นทุกข์
  • มนุษย์ — มีทั้งสุข-ทุกข์ พอเห็นไตรลักษณ์ได้

การปฏิบัติ

  • เห็นการเกิดในภพภูมิทั้งหมดเป็นทุกข์ ไม่ว่าจะเป็นสวรรค์ก็ตาม
  • เป้าหมายแท้คือ ออกจากสังสารวัฏ (นิพพาน) — ไม่ใช่ไปสวรรค์
  • ใช้ภาพภพภูมิเป็นเครื่องกระตุ้นความเพียร — เห็นทุกข์ของอบาย เห็นความไม่เที่ยงของสวรรค์