นิวรณ์ ๕

นิวรณ์ แปลว่า สิ่งกั้น คือธรรมที่กั้นจิตไม่ให้เข้าถึงสมาธิและปัญญา พระพุทธองค์ทรงอุปมาว่าเหมือนน้ำขุ่น มองไม่เห็นก้น

นิวรณ์ ๕ ประการ

๑. กามฉันทะ — ความพอใจในกาม

ความอยากได้ อยากมี อยากเสพสิ่งที่ถูกใจ ขณะนั่งสมาธิจะออกมาเป็นความคิดฟุ้งเรื่องสิ่งที่ชอบ คนที่รัก สิ่งที่อยากได้

อุปมา: เหมือนน้ำที่ผสมด้วยสีต่างๆ มองไม่เห็นเงาหน้าตนเอง

ละด้วย: อสุภสัญญา — พิจารณาความไม่งามของร่างกาย

๒. พยาบาท — ความขัดเคืองใจ

ความโกรธ เกลียด ผูกโกรธ ระหว่างนั่งจะออกมาเป็นความคิดฟุ้งเรื่องคนที่ไม่ชอบ เรื่องที่ขัดใจ

อุปมา: เหมือนน้ำที่เดือดพล่าน

ละด้วย: เมตตาภาวนา

๓. ถีนมิทธะ — ความหดหู่และง่วงซึม

จิตไม่แล่นไปในอารมณ์ รู้สึกเฉื่อยชา ง่วงนอน หัวพยักขณะนั่ง

อุปมา: เหมือนน้ำที่ปกคลุมด้วยสาหร่ายและจอก

ละด้วย: ปรารภความเพียร เปิดแสง คิดถึงความตาย

๔. อุทธัจจกุกกุจจะ — ความฟุ้งซ่านและรำคาญ

จิตวิ่งไปเรื่องนั้นเรื่องนี้ กังวลเรื่องที่ยังไม่เกิดหรือเรื่องที่ผ่านไปแล้ว

อุปมา: เหมือนน้ำที่ถูกลมพัดกระเพื่อมเป็นคลื่น

ละด้วย: สมาธิ ความสงบ การตั้งจิตไว้ที่ลมหายใจ

๕. วิจิกิจฉา — ความลังเลสงสัย

สงสัยในการปฏิบัติว่าได้ผลจริงไหม สงสัยในพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์

อุปมา: เหมือนน้ำที่ขุ่นมัวและตั้งอยู่ในที่มืด

ละด้วย: ศึกษาธรรม พิจารณาเหตุผล

ผลของการละนิวรณ์

เมื่อละนิวรณ์ทั้ง ๕ ได้ จิตจะบริสุทธิ์ผ่องแผ้ว พร้อมเข้าสู่ปฐมฌาน ซึ่งเป็นฐานของการเจริญวิปัสสนาต่อไป