อานาปานสติ ๑๖ ขั้น

อานาปานสติ (ānāpānasati) แปลว่า สติกำหนดรู้ลมหายใจเข้าออก เป็นกรรมฐานที่พระพุทธองค์ทรงสรรเสริญที่สุด เพราะ

เตรียมการ

นั่งในที่สงัด ขาขัดสมาธิ ตั้งกายตรง ดำรงสติเฉพาะหน้า มีสติหายใจเข้า มีสติหายใจออก

หายใจเข้ายาว ก็รู้ว่า "หายใจเข้ายาว"
หายใจออกยาว ก็รู้ว่า "หายใจออกยาว"

หายใจเข้าสั้น ก็รู้ว่า "หายใจเข้าสั้น"
หายใจออกสั้น ก็รู้ว่า "หายใจออกสั้น"

ฝึก "รู้แจ้งตลอดกองลม" หายใจเข้า — ฝึก "รู้แจ้งตลอดกองลม" หายใจออก

ฝึก "ระงับกายสังขาร" หายใจเข้า — ฝึก "ระงับกายสังขาร" หายใจออก
(ลมและกายค่อยๆ ละเอียดสงบลง)

ฝึก "รู้ปีติ" หายใจเข้า-ออก
(ความอิ่มใจจากสมาธิ)

ฝึก "รู้สุข" หายใจเข้า-ออก
(ความสบายใจที่ละเอียดกว่าปีติ)

ฝึก "รู้จิตตสังขาร" — เวทนา สัญญาที่ปรุงแต่งจิต

ฝึก "ระงับจิตตสังขาร" หายใจเข้า-ออก

ฝึก "รู้จิต" — รู้สภาวะจิตขณะนั้น มีราคะ ไม่มีราคะ ฯลฯ

ฝึก "ทำจิตให้บันเทิง" หายใจเข้า-ออก

ฝึก "ทำจิตให้ตั้งมั่น" — สมาธิเด่นขึ้น

ฝึก "ทำจิตให้หลุดพ้น" — ปล่อยจากนิวรณ์

ฝึก "ตามเห็นความไม่เที่ยง" หายใจเข้า-ออก

ฝึก "ตามเห็นความคลายกำหนัด" (virāga)

ฝึก "ตามเห็นความดับ" (nirodha)

ฝึก "ตามเห็นความสลัดคืน" (paṭinissagga) — ปล่อยวางได้สนิท