มรรค ๘ (อริยอัฏฐังคิกมรรค)

อริยมรรคมีองค์ ๘ (ariya-aṭṭhaṅgika-magga) คือทางที่นำไปสู่ความดับทุกข์ พระพุทธองค์ตรัสว่าเป็น มัชฌิมาปฏิปทา — ทางสายกลาง ไม่หย่อนเกินไปด้วยกามสุข ไม่ตึงเกินไปด้วยการทรมานตน

มรรคทั้ง ๘ องค์ไม่ใช่ขั้นตอนเรียงลำดับ แต่ต้อง เจริญพร้อมๆ กัน ในชีวิตประจำวัน

๘ องค์มรรค จัดเป็น ๓ หมวด

หมวดปัญญา (paññā)

๑. สัมมาทิฏฐิ — ความเห็นชอบ

รู้ตามความเป็นจริงว่า ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค คืออะไร เห็นกรรม เห็นวิบาก เห็นไตรลักษณ์

๒. สัมมาสังกัปปะ — ความดำริชอบ

ดำริออกจากกาม ดำริไม่พยาบาท ดำริไม่เบียดเบียน

หมวดศีล (sīla)

๓. สัมมาวาจา — เจรจาชอบ

เว้นจาก ๔ ประการ — มุสาวาท คำส่อเสียด คำหยาบ คำเพ้อเจ้อ

๔. สัมมากัมมันตะ — การงานชอบ

เว้นจาก ๓ ประการ — ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ประพฤติผิดในกาม

๕. สัมมาอาชีวะ — เลี้ยงชีพชอบ

เว้นจากอาชีพที่เบียดเบียน เช่น ค้าอาวุธ ค้ามนุษย์ ค้าสัตว์เพื่อฆ่า ค้ายาพิษ ค้าของมึนเมา

หมวดสมาธิ (samādhi)

๖. สัมมาวายามะ — ความเพียรชอบ

ความเพียร ๔ — ป้องกันอกุศลที่ยังไม่เกิด ละอกุศลที่เกิดแล้ว ทำกุศลที่ยังไม่เกิด รักษากุศลที่เกิดแล้ว

๗. สัมมาสติ — สติชอบ

เจริญสติปัฏฐาน ๔ — กาย เวทนา จิต ธรรม

๘. สัมมาสมาธิ — สมาธิชอบ

ฌาน ๔ ที่เกิดจากกุศลจิต มีองค์ฌานเป็นไปตามลำดับ

สรุปเป็นตาราง

หมวด	องค์มรรค	ใจความ
ปัญญา	สัมมาทิฏฐิ, สัมมาสังกัปปะ	รู้ถูก คิดถูก
ศีล	สัมมาวาจา, สัมมากัมมันตะ, สัมมาอาชีวะ	พูดถูก ทำถูก เลี้ยงชีพถูก
สมาธิ	สัมมาวายามะ, สัมมาสติ, สัมมาสมาธิ	เพียรถูก ระลึกถูก ตั้งใจถูก

ลำดับการเจริญ

แม้องค์มรรคจะต้องเจริญพร้อมกัน แต่ในการปฏิบัติเริ่มต้นมักเป็นไปตามลำดับ ศีล → สมาธิ → ปัญญา — เพราะ

• ศีลทำให้กายวาจาสงบ เป็นฐานของสมาธิ
• สมาธิทำให้จิตตั้งมั่น เป็นฐานของปัญญา
• ปัญญาเห็นแจ้งตามจริง ตัดสังโยชน์

ความสัมพันธ์กับอริยสัจ

มรรค ๘ คือ อริยสัจข้อที่ ๔ — ความจริงเกี่ยวกับทางดับทุกข์ พระพุทธองค์ตรัสว่ามรรคนี้ ควรเจริญ (ภาวนา) ไม่ใช่ละ