อริยสัจ ๔

อริยสัจ ๔ (จตุราริยสัจ) คือความจริงอันประเสริฐ ๔ ประการ เป็นแก่นหลักของพระพุทธศาสนา พระพุทธองค์ตรัสไว้ในธัมมจักกัปปวัตนสูตรครั้งแรกที่ทรงแสดงธรรมแก่ปัญจวัคคีย์

ทุกข์ — ความจริงข้อที่ ๑

ทุกข์คือความไม่สมบูรณ์ของสังขาร สิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่งทั้งหลายล้วนเป็นทุกข์

ทุกข์มี ๓ ระดับ

• ทุกขทุกข์ ความเจ็บปวดทางกายและใจที่รู้สึกได้โดยตรง
• วิปริณามทุกข์ ทุกข์เพราะความแปรปรวน สิ่งที่ดีก็ต้องเปลี่ยนแปลงและสิ้นสุด
• สังขารทุกข์ ทุกข์ที่ซ่อนอยู่ในสภาพที่ถูกปัจจัยปรุงแต่ง

สมุทัย — ความจริงข้อที่ ๒

สมุทัยคือเหตุแห่งทุกข์ ได้แก่ ตัณหา ๓ ประการ

• กามตัณหา ความทะยานอยากในกาม ในสิ่งที่น่าพอใจ
• ภวตัณหา ความทะยานอยากในภพ อยากเป็นอยากมี
• วิภวตัณหา ความทะยานอยากในความไม่มี อยากดับสูญ

นิโรธ — ความจริงข้อที่ ๓

นิโรธคือความดับทุกข์ ได้แก่ นิพพาน คือการดับตัณหาสิ้นเชิงโดยไม่มีเชื้อเหลือ

ความดับไปด้วยความคลายกำหนัดโดยไม่มีส่วนเหลือแห่งตัณหานั้นใด การสละ การวาง การปล่อย การไม่พัวพัน นั่นคือนิโรธ

มรรค — ความจริงข้อที่ ๔

มรรคคือทางแห่งความดับทุกข์ ได้แก่ อริยมรรคมีองค์ ๘

| หมวด | องค์มรรค | |------|----------| | ปัญญา | สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ | | ศีล | สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ | | สมาธิ | สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ |

การปฏิบัติต่ออริยสัจ ๔

พระพุทธองค์ตรัสว่าต้องปฏิบัติต่ออริยสัจแต่ละข้อต่างกัน

• ทุกข์ — ควรกำหนดรู้ (ปริญญา)
• สมุทัย — ควรละ (ปหานะ)
• นิโรธ — ควรทำให้แจ้ง (สัจฉิกิริยา)
• มรรค — ควรเจริญ (ภาวนา)