กามโภคี — ผู้ครองเรือนที่ใช้ทรัพย์

กามโภคีคือผู้ครองเรือนที่ยังบริโภคกามและใช้สอยทรัพย์ ซึ่งเป็นคนส่วนใหญ่ในสังคม พระพุทธเจ้าตรัสกามโภคีสูตรนี้แก่อนาถบิณฑิกเศรษฐี ไม่ใช่เพื่อบอกว่าการมีทรัพย์เป็นเรื่องผิด แต่เพื่อชี้ว่าผู้มีทรัพย์มีหลายระดับ และตัดสินกันที่คุณภาพ ไม่ใช่ที่จำนวน

พระสูตรนี้สำคัญสำหรับคนทำงานหาเลี้ยงชีพทุกยุค เพราะให้เกณฑ์ที่ชัดเจนว่าจะวางตัวกับเงินอย่างไรจึงเรียกว่าดี

วัดกันที่คุณภาพ ๓ ด้าน

พระพุทธเจ้าทรงจำแนกกามโภคีโดยพิจารณา ๓ ด้านประกอบกัน

๑. การแสวงหาทรัพย์

• หาโดยไม่ชอบธรรม ใช้การข่มเหงเบียดเบียน
• หาโดยชอบธรรมบ้าง ไม่ชอบธรรมบ้าง ปนกัน
• หาโดยชอบธรรม ไม่ข่มเหงใคร

๒. การใช้ทรัพย์

• ไม่เลี้ยงตนให้เป็นสุข ทั้งไม่แบ่งปัน ไม่ทำบุญ
• เลี้ยงตนให้เป็นสุข แต่ไม่แบ่งปัน ไม่ทำบุญ
• เลี้ยงตนให้เป็นสุข แบ่งปันผู้อื่น และทำบุญด้วย

๓. ท่าทีของใจต่อทรัพย์

• ติดใจ หมกมุ่น ลุ่มหลง ไม่เห็นโทษ ไม่มีปัญญาสลัดออก
• ไม่ติดใจ ไม่หมกมุ่น เห็นโทษ และมีปัญญารู้ทางออกจากความยึด

เกณฑ์การติและการสรรเสริญ

จากการประกอบกันของ ๓ ด้านนี้ พระพุทธเจ้าทรงจำแนกกามโภคีออกเป็นหลายประเภท แล้วทรงชี้ว่าควรติหรือควรสรรเสริญด้วยเหตุใดบ้าง

กามโภคีสูตร

วัดผู้มีทรัพย์ที่คุณภาพ ๓ ด้าน

ไม่ใช่จำนวนทรัพย์ แต่เป็นคุณภาพ

ควรติควรสรรเสริญ

1. การแสวงหาหาโดยไม่ชอบธรรม เบียดเบียนผู้อื่นหาโดยชอบธรรม ไม่ข่มเหงใคร

2. การใช้ทรัพย์ไม่เลี้ยงตน ไม่แบ่งปัน ไม่ทำบุญเลี้ยงตน แบ่งปัน และทำบุญ

3. ท่าทีของใจติดใจ หมกมุ่น ไม่เห็นทางออกไม่ติด เห็นโทษ มีปัญญาสลัดออก

กามโภคีผู้เลิศ

ครบทั้ง ๓ ด้านฝั่งสรรเสริญ — หาชอบธรรม + ใช้ครบวงจร + ใจเป็นอิสระไปพร้อมกัน

ผู้ที่หาผิดธรรม ใช้ไม่เป็น และยังติดในทรัพย์ ย่อมถูกติได้ทั้งสามด้าน ส่วนผู้ที่ครบทุกด้านในทางที่ดี ย่อมได้รับการสรรเสริญทั้งสามด้าน

กามโภคีผู้เลิศ

ผู้ครองเรือนที่ทรงยกว่าเลิศที่สุด คือผู้ที่

• แสวงหาทรัพย์โดยชอบธรรม ไม่เบียดเบียนใคร
• ใช้เลี้ยงตนและคนรอบข้างให้เป็นสุข
• แบ่งปันและทำบุญ
• ทั้งไม่ติดใจหมกมุ่นในทรัพย์ เห็นโทษของมัน และมีปัญญารู้ทางออก

กล่าวคือ มีทั้งความสามารถหา ความเอื้อเฟื้อในการใช้ และความเป็นอิสระของใจไปพร้อมกัน ทรงเปรียบบุคคลประเภทนี้ว่าเป็นผู้เลิศ ประเสริฐ และควรสรรเสริญที่สุดในหมู่กามโภคี

การปฏิบัติ / การนำไปใช้

๑. ตรวจที่ "การหา" ก่อน

รายได้มาจากทางที่ชอบธรรมหรือไม่ เป็นด่านแรกที่กำหนดคุณภาพของทรัพย์ทั้งก้อน สัมพันธ์กับเรื่องสัมมาอาชีวะใน มงคล ๓๘

๒. ใช้ทรัพย์ให้ครบวงจร

ไม่ใช่แค่เก็บหรือแค่ใช้กับตน แต่ให้ครบทั้งเลี้ยงตน แบ่งปัน และทำบุญ ดูเรื่องการสงเคราะห์ใน สังคหวัตถุ ๔ และการทำบุญใน บุญกิริยาวัตถุ

๓. รักษาใจให้เป็นอิสระ

มีทรัพย์ได้ แต่อย่าให้ทรัพย์มีเรา จุดชี้ขาดของผู้เลิศไม่ได้อยู่ที่จำนวนทรัพย์ แต่อยู่ที่ใจที่ไม่ติด เห็นโทษ และรู้ทางออก

หมายเหตุเชิงวิชาการ

กามโภคีสูตรจำแนกกามโภคีออกเป็น ๑๐ ประเภท โดยผสมเงื่อนไขทั้งสามด้านข้างต้นเข้าด้วยกัน บทความนี้นำเสนอตามโครงคุณภาพ ๓ ด้าน เพื่อให้เห็นหลักการได้ง่าย รายละเอียดการแยกย่อยครบทั้ง ๑๐ ประเภทและถ้อยคำที่แน่นอน พึงตรวจกับต้นฉบับพระสูตรอีกครั้ง แหล่งอ้างอิงระบุไว้ที่ระดับเล่มตามแนวทางของเว็บไซต์