ไตรลักษณ์

ไตรลักษณ์ (tilakkhaṇa) คือ ลักษณะร่วม ๓ ประการของสังขารและสภาวธรรมทั้งปวง ที่ทำให้สิ่งทั้งหลายเป็นไปตามธรรมชาติของมัน ไม่ว่ามนุษย์จะรู้หรือไม่รู้ก็ตาม

พระพุทธองค์ตรัสว่าผู้ใดเห็นไตรลักษณ์ตามความเป็นจริง ผู้นั้นย่อมเบื่อหน่าย คลายกำหนัด และพ้นจากทุกข์

ลักษณะทั้ง ๓

๑. อนิจจัง — ความไม่เที่ยง

สรรพสิ่งที่เกิดจากเหตุปัจจัยล้วนเปลี่ยนแปลงตลอดเวลา ไม่มีอะไรคงเดิม

• ระดับหยาบ เห็นได้ เช่น คนเกิด แก่ เจ็บ ตาย ฤดูเปลี่ยน ใบไม้ร่วง
• ระดับละเอียด เห็นด้วยปัญญา เช่น จิตเกิดดับทุกขณะ รูปแปรปรวนเล็กละเอียด

อุปมา: เหมือนเปลวเทียนที่ดูเหมือนคงตัว แต่จริงๆ ดับเกิดต่อเนื่องตลอดเวลา

๒. ทุกขัง — ความเป็นทุกข์

สิ่งที่ไม่เที่ยงย่อมตั้งอยู่ในสภาพเดิมไม่ได้ ต้องถูกบีบคั้นด้วยการเปลี่ยนแปลง จึงเป็นทุกข์

ทุกข์ในไตรลักษณ์มิใช่หมายแค่ความเจ็บปวดทางใจ แต่หมายถึง ความไม่สมบูรณ์ของสังขาร ที่ไม่อาจเป็นที่พึ่งถาวรได้

ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺขํ — สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์

๓. อนัตตา — ความไม่ใช่ตัวตน

สรรพสิ่งล้วนไม่มีแก่นสารที่เป็น "ตัวเรา" หรือ "ของเรา" จริงๆ ทุกสิ่งเป็นเพียงการประชุมกันของเหตุปัจจัย

ทดสอบความเป็นอัตตา ๓ ทาง (ตามนัยอนัตตลักขณสูตร)

1. ถ้าเป็นอัตตาจริง ต้องบังคับให้เป็นอย่างที่อยากได้ — แต่ทำไม่ได้
2. ถ้าเป็นอัตตาจริง ต้องไม่แปรปรวน — แต่ก็แปรปรวน
3. สิ่งที่แปรปรวน + บังคับไม่ได้ จะเรียก "ตัวตน" ได้อย่างไร

ขันธ์ ๕ ภายใต้ไตรลักษณ์

พระพุทธองค์ทรงแสดงไตรลักษณ์ผ่าน ขันธ์ ๕ (รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ) ทุกขันธ์ล้วน อนิจจํ ทุกฺขํ อนตฺตา ทั้งสิ้น

ขันธ์	ไม่เที่ยง	เป็นทุกข์	ไม่ใช่ตัวตน
รูป	เกิดดับตามเหตุปัจจัย	บีบคั้นด้วยการแก่เจ็บตาย	บังคับไม่ได้
เวทนา	สุข-ทุกข์-เฉย ผลัดเปลี่ยน	ไม่อาจให้สุขถาวร	เกิดเองตามผัสสะ
สัญญา	จำได้แล้วก็ลืม	บีบคั้นด้วยความหลง	ตามมาแล้วก็ไป
สังขาร	ความคิดผัดเปลี่ยน	ปรุงแต่งแล้วทุกข์	บังคับให้คิดดีไม่ได้เสมอ
วิญญาณ	เกิดดับเร็วที่สุด	กระทบแล้วก็จาก	ไม่ใช่เรา

การปฏิบัติต่อไตรลักษณ์

• เจริญ วิปัสสนา กำหนดรู้รูป-นามเกิดดับตามเป็นจริง
• เห็นแล้วจิต เบื่อหน่าย (nibbidā) → คลายกำหนัด (virāga) → หลุดพ้น (vimutti)

ไตรลักษณ์เป็นกุญแจสู่มรรคผล เพราะเมื่อเห็นว่าไม่มีอะไรน่ายึด ก็วาง — เมื่อวางก็พ้นทุกข์