ขันธ์ ๕

ขันธ์ (khandha) แปลว่า กอง หรือหมวด พระพุทธองค์ทรงวิเคราะห์ว่าสิ่งที่คนเรียกว่า "ตัวเรา" ที่จริงเป็นเพียง กอง ๕ ที่มาประชุมกัน ไม่มีตัวตนถาวรซ่อนอยู่ข้างใน

การเห็นขันธ์ ๕ ตามจริงคือประตูสู่การเห็น อนัตตา

ขันธ์ทั้ง ๕

๑. รูปขันธ์ — กองรูป

ส่วนที่เป็นวัตถุ ได้แก่ ร่างกายและสิ่งที่ประกอบขึ้นจาก มหาภูตรูป ๔ — ดิน น้ำ ไฟ ลม

• ดิน = ส่วนแข็ง เช่น กระดูก ผม เล็บ
• น้ำ = ส่วนเหลว เช่น เลือด น้ำลาย
• ไฟ = ความร้อน การย่อย
• ลม = ลมหายใจ การไหลเวียน

๒. เวทนาขันธ์ — กองความรู้สึก

การเสวยอารมณ์ที่เกิดจากผัสสะ มี ๓ อย่าง

• สุขเวทนา — รู้สึกสบาย
• ทุกขเวทนา — รู้สึกไม่สบาย
• อทุกขมสุขเวทนา — รู้สึกเฉยๆ ไม่สุขไม่ทุกข์

เวทนาเกิดจากผัสสะที่ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ

๓. สัญญาขันธ์ — กองความจำได้หมายรู้

การจำได้และกำหนดหมาย เช่น จำสี จำเสียง จำกลิ่น จำคน จำชื่อ สัญญาเป็นเหตุให้เกิดความคิดและความเข้าใจต่อสิ่งต่างๆ

๔. สังขารขันธ์ — กองความปรุงแต่ง

เจตนาและสภาพปรุงแต่งจิต ทั้งดี ชั่ว และกลาง รวมถึงความคิด ความตั้งใจ ความเชื่อ ความรัก ความเกลียด ความศรัทธา สังขารเป็นตัวสร้างกรรม

๕. วิญญาณขันธ์ — กองการรับรู้

การรับรู้อารมณ์ทาง ๖ ทาง — ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ

• จักขุวิญญาณ = รู้รูปทางตา
• โสตวิญญาณ = รู้เสียงทางหู
• ฆานวิญญาณ = รู้กลิ่นทางจมูก
• ชิวหาวิญญาณ = รู้รสทางลิ้น
• กายวิญญาณ = รู้สัมผัสทางกาย
• มโนวิญญาณ = รู้ธรรมารมณ์ทางใจ

ความสัมพันธ์ระหว่างขันธ์

ลำดับการทำงาน

ผัสสะ → เวทนา → สัญญา → สังขาร
       (รู้สึก)  (จำได้)  (ปรุงแต่ง)

โดยมี วิญญาณ เป็นฐานของการรู้ทั้งหมด และมี รูป เป็นที่อาศัย

ขันธ์ ๕ กับไตรลักษณ์

ขันธ์ทั้ง ๕ ล้วน

• อนิจจัง — เกิดดับตลอดเวลา ไม่คงที่
• ทุกขัง — ถูกบีบคั้นด้วยการแปรปรวน
• อนัตตา — ไม่ใช่ตัวตน บังคับไม่ได้

ขันธ์ ๕ มิใช่ตัวเรา มิใช่ของเรา มิใช่อัตตาของเรา

การปฏิบัติ

• สำรวจ ว่า "ตัวเรา" ที่เรารู้สึก จริงๆ คือขันธ์ไหน
• เห็นการเกิดดับ ของแต่ละขันธ์ในแต่ละขณะ
• ปล่อยวาง การยึดมั่นในขันธ์เป็น "ตน"

เมื่อเห็นว่าทั้ง ๕ ขันธ์เป็นเพียงกระบวนการตามเหตุปัจจัย ไม่มีใครเป็นเจ้าของ จิตจะคลายความยึดและพ้นทุกข์