กรรมฐาน ๔๐

กรรมฐาน (kammaṭṭhāna) แปลว่า ที่ตั้งแห่งการงาน (ของจิต) คืออารมณ์ที่จิตจับเพื่อพัฒนาสมาธิ พระอรรถกถาจารย์ (วิสุทธิมรรค) จัดอารมณ์กรรมฐานที่ปรากฏในพระไตรปิฎกออกเป็น ๔๐ ประเภท จัดกลุ่มเป็น ๗ หมวด

๗ หมวดของกรรมฐาน ๔๐

๑. กสิณ ๑๐

ของเพ่ง ๑๐ อย่าง — ปฐวี อาโป เตโช วาโย, นีล ปีต โลหิต โอทาต, อาโลก อากาส ระดับฌาน: ถึง ฌาน ๔ (รูปฌาน) เหมาะกับจริต: ทุกจริต

๒. อสุภะ ๑๐

อาการแห่งซากศพ ๑๐ ระยะ ตั้งแต่พองอืดถึงโครงกระดูก ระดับฌาน: ปฐมฌาน เหมาะกับจริต: ราคจริต (ผู้ติดในรูป)

๓. อนุสติ ๑๐

การระลึกถึง ๑๐ อย่าง

• พุทธานุสติ (ระลึกพระพุทธคุณ)
• ธัมมานุสติ (ระลึกพระธรรมคุณ)
• สังฆานุสติ (ระลึกพระสังฆคุณ)
• สีลานุสติ (ระลึกถึงศีลของตน)
• จาคานุสติ (ระลึกถึงทานของตน)
• เทวตานุสติ (ระลึกถึงคุณธรรมของเทวดา)
• มรณานุสติ (ระลึกถึงความตาย)
• กายคตาสติ (ระลึกอาการ ๓๒)
• อานาปานสติ (ระลึกลมหายใจ)
• อุปสมานุสติ (ระลึกพระนิพพาน)

ระดับฌาน: ส่วนใหญ่อุปจารสมาธิ — เฉพาะ กายคตาสติ + อานาปานสติ ถึงฌาน ๔

๔. พรหมวิหาร ๔

เมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกขา ระดับฌาน: ๓ ตัวแรกถึงฌาน ๓ — อุเบกขาถึงฌาน ๔ เหมาะกับจริต: โทสจริต (ผู้มักโกรธ)

๕. อรูป ๔

อรูปฌาน ๔ — อากาสานัญจายตนะ วิญญาณัญจายตนะ อากิญจัญญายตนะ เนวสัญญานาสัญญายตนะ ระดับ: อรูปฌาน ต้องการ: ฌาน ๔ ของรูปฌานก่อน

๖. อาหาเรปฏิกูลสัญญา ๑

พิจารณาความปฏิกูลของอาหาร (โดยการพิจารณา ๑๐ อย่าง) ระดับ: อุปจารสมาธิ

๗. จตุธาตุววัตถาน ๑

การกำหนดธาตุ ๔ (ดิน น้ำ ไฟ ลม) ในกาย ระดับ: อุปจารสมาธิ เหมาะกับ: ปัญญาจริต — เป็นทางเข้าวิปัสสนาตรง

เลือกกรรมฐานตามจริต ๖

จริต	ลักษณะ	กรรมฐานเหมาะ
ราคจริต	หลงใหลในรูป-เสียง	อสุภะ ๑๐, กายคตาสติ
โทสจริต	มักโกรธ ขุ่นเคือง	พรหมวิหาร ๔, วัณณกสิณ
โมหจริต	งงงัน คิดสับสน	อานาปานสติ
สัทธาจริต	ศรัทธาเด่น	อนุสติ ๖ (พุทธ ธัมม สังฆ สีล จาค เทวตา)
พุทธิจริต (ปัญญา)	ใช้ปัญญา	มรณานุสติ อุปสมานุสติ อาหาเรปฏิกูล จตุธาตุววัตถาน
วิตักกจริต	ฟุ้งซ่าน	อานาปานสติ

ลำดับการเข้าฌาน

อารมณ์กรรมฐาน
     ↓
บริกรรมนิมิต (ภาพหยาบ)
     ↓
อุคคหนิมิต (ภาพในใจ)
     ↓
ปฏิภาคนิมิต (ภาพบริสุทธิ์)
     ↓
อุปจารสมาธิ (สมาธิใกล้ฌาน)
     ↓
อัปปนาสมาธิ → ปฐมฌาน → ทุติยฌาน → ตติยฌาน → จตุตถฌาน

คำแนะนำเริ่มต้น

• เริ่มจาก อานาปานสติ เป็นกลาง เหมาะทุกจริต ลมหายใจติดตัวเสมอ
• หรือ เมตตาภาวนา ใช้ได้เลย ไม่ต้องเตรียมอะไร
• หากเลือกกสิณหรืออสุภะ ควรหาครูบาอาจารย์แนะนำ
• กรรมฐานเป็นสมถะ → ต้องต่อด้วยวิปัสสนาเพื่อพ้นทุกข์