จิต-เจตสิก
อภิธรรมแบ่ง ปรมัตถธรรม ๔ (ความจริงสุดยอด) ออกเป็น
- จิต (citta) — ๑ แต่แบ่งเป็น ๘๙ ดวง (หรือ ๑๒๑ พิสดาร)
- เจตสิก (cetasika) — ๕๒ ตัว
- รูป (rūpa) — ๒๘ อย่าง
- นิพพาน (nibbāna) — สภาวะดับสิ้น
จิต — ธรรมชาติของการรับรู้
จิตคือ สภาวะที่รู้อารมณ์ เกิดดับเร็วมาก แต่ละขณะมีอารมณ์เดียว
- จิตไม่ใช่ "ตัวตน" — เป็นเพียงปรากฏการณ์
- เกิดขึ้น-ตั้งอยู่-ดับไป — ตามไตรลักษณ์
จิต ๘๙ — แบ่งตาม ๔ ภูมิ
กามาวจรจิต ๕๔ ดวง (จิตชั้นกาม)
จิตที่ท่องเที่ยวในกามภพ
อกุศลจิต ๑๒ ดวง
- โลภมูลจิต ๘ — เกิดจากโลภะ
- โทสมูลจิต ๒ — เกิดจากโทสะ
- โมหมูลจิต ๒ — เกิดจากโมหะล้วนๆ
อเหตุกจิต ๑๘ ดวง (ไม่มีเหตุดี-เหตุชั่ว)
- จักษุวิญญาณ โสตวิญญาณ ฯลฯ
- สัมปฏิจฉันจิต สันตีรณจิต
- ฯลฯ
กามาวจรกุศลจิต ๒๔ ดวง
- มหากุศลจิต ๘
- มหาวิบากจิต ๘
- มหากิริยาจิต ๘
รูปาวจรจิต ๑๕ ดวง (จิตชั้นรูปฌาน)
จิตที่ประกอบด้วยฌาน ๕ ระดับ × ๓ ชาติ (กุศล-วิบาก-กิริยา) = ๑๕
อรูปาวจรจิต ๑๒ ดวง (จิตชั้นอรูปฌาน)
อรูปฌาน ๔ × ๓ ชาติ = ๑๒
โลกุตตรจิต ๘ ดวง (จิตเหนือโลก)
อริยมรรค-อริยผล
- โสดาปัตติมรรค โสดาปัตติผล
- สกทาคามิมรรค สกทาคามิผล
- อนาคามิมรรค อนาคามิผล
- อรหัตตมรรค อรหัตตผล
(พิสดาร ๔๐ — โลกุตตรจิต ๘ × ๕ ฌาน = ๔๐ รวมเป็น ๑๒๑)
เจตสิก — สิ่งที่ประกอบกับจิต
เจตสิก (cetasika) คือ ธรรมที่เกิดร่วมกับจิต ดับร่วมกับจิต มีอารมณ์เดียวกับจิต อาศัยที่ตั้งเดียวกับจิต
มี ๕๒ ตัว แบ่งเป็น ๓ กลุ่ม
๑. อัญญสมานเจตสิก ๑๓ ตัว (เป็นได้ทั้งดี-ชั่ว)
สัพพจิตตสาธารณเจตสิก ๗ (เกิดทุกจิต)
- ผัสสะ การกระทบ
- เวทนา ความรู้สึก
- สัญญา ความจำได้
- เจตนา ความตั้งใจ
- เอกัคคตา ความเป็นหนึ่ง
- ชีวิตินทรีย์ ความเลี้ยงดูจิต
- มนสิการ การใส่ใจ
ปกิณณกเจตสิก ๖ (เกิดบางจิต)
- วิตก (ตรึก) วิจาร (ตรอง) อธิโมกข์ (ตัดสินใจ)
- วิริยะ (ความเพียร) ปีติ (อิ่มใจ) ฉันทะ (ความพอใจ)
๒. อกุศลเจตสิก ๑๔ ตัว (ฝ่ายชั่ว)
โมจตุกะ ๔ (เกิดทุกอกุศลจิต)
- โมหะ (หลง)
- อหิริก (ไม่ละอาย)
- อโนตตัปปะ (ไม่กลัว)
- อุทธัจจะ (ฟุ้งซ่าน)
โลติกะ ๓ (ฝ่ายโลภะ)
- โลภะ ทิฏฐิ มานะ
โดจตุกะ ๔ (ฝ่ายโทสะ)
- โทสะ อิสสา มัจฉริยะ กุกกุจจะ
ถีทุกะ ๒ — ถีนะ มิทธะ
วิจิกิจฉา ๑
. โสภณเจตสิก ๒๕ ตัว (ฝ่ายดี)
โสภณสาธารณเจตสิก ๑๙ (เกิดทุกโสภณจิต)
- สัทธา (ศรัทธา)
- สติ
- หิริ โอตตัปปะ
- อโลภะ อโทสะ ตัตรมัชฌัตตตา
- กายปัสสัทธิ จิตตปัสสัทธิ
- กายลหุตา จิตตลหุตา
- กายมุทุตา จิตตมุทุตา
- กายกัมมัญญตา จิตตกัมมัญญตา
- กายปาคุญญตา จิตตปาคุญญตา
- กายุชุกตา จิตตุชุกตา
วิรตี ๓ — สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ
อัปปมัญญา ๒ — กรุณา มุทิตา (เมตตา/อุเบกขาอยู่ในอโทสะ/ตัตรมัชฌัตตตา)
ปัญญินทรีย์ ๑ — ปัญญา
หลักการเกิดของจิต
๑. จิตเกิด-ดับเร็วมาก — ในหนึ่งวินาที จิตเกิดดับนับโกฏิครั้ง ๒. จิตแต่ละขณะมีอารมณ์เดียว . จิตประกอบด้วยเจตสิก — จิตเปลือยๆ ไม่มี ๔. เจตสิกตัวไหนเด่น ก็เป็นจิตประเภทนั้น — เช่น โลภะเด่น = โลภมูลจิต
ความสัมพันธ์กับขันธ์ ๕
| ขันธ์ | ปรมัตถ์ |
|---|---|
| รูปขันธ์ | รูป ๒๘ |
| เวทนาขันธ์ | เวทนาเจตสิก |
| สัญญาขันธ์ | สัญญาเจตสิก |
| สังขารขันธ์ | เจตสิกที่เหลือ ๕๐ |
| วิญญาณขันธ์ | จิต ๘๙ |
คุณค่าของการเรียนรู้
อภิธรรมไม่ใช่ปรัชญานามธรรม — เป็น microscope ของจิตใจ
- เห็น ส่วนประกอบ ของอารมณ์ ของความคิด
- เห็น เกิด-ดับ ตามจริง = วิปัสสนา
- เห็น ไม่มีตัวเรา มีแต่จิต-เจตสิก-รูป เป็นปัจจัยกัน
การปฏิบัติ
- ระลึก: ขณะที่โกรธ — รู้ว่า "นี่คือโทสมูลจิต โทสะเจตสิกกำลังเด่น"
- ขณะที่เมตตา — "นี่คือมหากุศลจิต อโทสะกำลังทำงาน"
- เห็นเป็น "ปรากฏการณ์" ไม่ใช่ "ตัวเรา" — เป็นวิปัสสนาในชีวิตประจำวัน
ดูจิตเหมือนดูดารา ไม่ใช่ดูดารากลายเป็นดารา — เป็นเพียงผู้ดู ไม่ใช่ผู้แสดง